Dünden Bugüne Pratt & Whitney ve Motorları

Pratt & Whitney, 1925 yılında Amerika’da, Frederick Rentschler tarafından kurulan bir havacılık ve uzay şirketidir. Şirket, uçak motoru üretimi konusunda dünya çapında tanınan bir liderdir. Pratt & Whitney’nin başlangıcı, Rentschler’in Wright Aeronautical Corporation’dan ayrılması ve kendi şirketini kurmasıyla gerçekleşti.

Şirket, ilk başlarda hava soğutmalı pistonlu motorlar üretiyordu. Ancak zamanla, jet motorları ve daha modern teknolojilere yönelik çalışmalara odaklanarak büyüdü. İkinci Dünya Savaşı sırasında Pratt & Whitney, savaş uçakları için güçlü ve güvenilir motorlar üretmekte önemli bir rol oynadı.

Pratt & Whitney’nin en bilinen başarılarından biri, J57 motorunun geliştirilmesidir. Bu motor, birçok ünlü uçakta, özellikle de F-100 Super Sabre ve U-2 casus uçağında kullanıldı.

Şirket, zaman içinde havacılık endüstrisindeki teknolojik gelişmelere ayak uydurarak ve çeşitli stratejik ortaklıklar kurarak büyüdü. Bugün, Pratt & Whitney, ticari ve askeri uçak motorları, uzay sistemleri ve endüstriyel güç çözümleri gibi geniş bir ürün yelpazesi sunmaktadır.

Firma, motorlarının verimliliği, güvenilirliği ve çevre dostu tasarımlarıyla bilinir. Havacılık endüstrisindeki önemli oyunculardan biri olarak, Pratt & Whitney, dünya genelinde birçok havayolu şirketi ve savunma kuruluşlarıyla stratejik işbirlikleri sürdürmektedir.

Pistonlu Motorları

Pratt & Whitney R-1340 Wasp

Pratt & Whitney R-1340 Wasp, reciprocating tip uçak motorlarından biridir ve 1920’lerden itibaren Amerikan uçaklarında yaygın olarak kullanılmıştır. Bu, Pratt & Whitney uçak şirketinin ilk motoru olup ünlü Wasp serisinin ilk örneğidir. Tek sıralı, dokuz silindirli, hava soğutmalı, radyal bir tasarıma sahipti ve 1,344 inç küp (22 L) hacme sahipti; çap ve strok her ikisi de 5.75 inç (146 mm) idi. Toplamda 34,966 adet motor üretilmiştir.

İlk Çalıştırma: 1925
Başlıca Uygulamalar: Boeing P26 – Sikorsky H-19
34,966 tane üretildi.
En yüksek HP’ye sahip varyant: R-1340-49 600 HP

Pratt & Whitney R-2000 Twin Wasp

R-2000, Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp’in büyütülmüş bir versiyonuydu. Üretim maliyetleri ve yakıt gereksinimlerini azaltmak amacıyla çap 5.75 inçe (146 mm) çıkarıldı, ancak strok 5.5 inç (140 mm) olarak korundu. R-2000, ön montajlı mıknatıslar, düz yataklı krank milinin yanı sıra 87 oktan yakıt kullanıyordu. 87 oktanla 2.700 devir/dakikada 1.300 beygir gücü üretebiliyordu. 100 oktanla 1.350 beygir gücü ve 100/130 sınıfı yakıtla 2.800 devir/dakikada 1.450 beygir gücü sağlıyordu.

İlk Çalıştırma: 1942
Başlıca Uygulamalar: Douglas DC4 – Douglas C-54
HP: 1350 HP
Ağırlık: 710 kg

Pratt & Whitney R-4360 Wasp Major

Pratt & Whitney R-4360 Wasp Major, II. Dünya Savaşı sırasında tasarlanan ve üretilen Amerikan yapımı bir 28 silindirli uçak motorudur. 1944’te ilk kez çalıştırılan bu motor, 4,362.5 inç³ (71.5 L) hacmiyle Amerika’da seri üretilen en büyük havacılık pistonlu motorudur ve 4,300 beygir gücü (3,200 kW) ile en güçlüsüdür. Savaş sona ermeden önce uçakları güçlendiremedi, ancak büyük pistonlu uçakların son neslini, turbojetlerin öncesi dönemi, güçlendirdi. Ana rakibi, Wright R-3350 Duplex-Cyclone, 18 silindirli çift sıralı bir motor olup, 1937’de ilk kez çalıştırılmıştır.

İlk Çalıştırma: 1944
Başlıca Uygulamalar: Boeing 377 – Boeing C-97
Üretim Sayısı: 19,697
HP: 3500 HP

Turbojet Motorları

Pratt & Whitney J48

1947’de Amerika Birleşik Devletleri Donanması’nın isteği üzerine Pratt & Whitney, Rolls-Royce Nene turbojet motorunu lisanslı olarak üretme anlaşmasına girdi (J42 veya JT6 olarak bilinir). Bu motor, Grumman F9F Panther savaş uçağında kullanılmak üzere tasarlanmıştı. Ancak Panther’ın geliştirilmiş versiyonları için Rolls-Royce Nene’nin yetersiz olabileceği endişesiyle, Pratt & Whitney, Rolls-Royce’a daha güçlü bir motor tasarlama görevi verdi.

1948’e gelindiğinde, Rolls-Royce Tay turbojet’i tasarlamıştı, ancak geliştirilmiş bir tasarım üzerinde çalıştıkları için Tay’in geliştirme ve üretimini Pratt & Whitney’ye bıraktılar. Tay/J48, önceki Nene/J42’nin yüzde otuz daha büyük bir versiyonuydu ve afterburning (sondurmaya) sahip veya olmayan modelleri üretildi.

Başlıca Uygulamalar: Grumman F-9 – Lockheed F-94
Üretim Sayısı: 4108
En yüksek LBF’ye sahip varyant: J48-P-8A – 7250 lbf

Pratt & Whitney J58

Pratt & Whitney J58 (şirket tarafından belirlenen JT11D-20), Lockheed A-12’nin güç kaynağı olan ve ardından YF-12 ve SR-71 uçaklarını güçlendiren Amerikan jet motorudur. Bu motor, yüksek hızlarda artan itme sağlayan bir afterburning turbojet motoruydu. Uçağın geniş hız aralığı nedeniyle motorun yerden hareketsiz durumdan 2,000 mph (3,200 km/s) yükseklikteki hıza geçiş yapması için iki farklı çalışma moduna ihtiyaç duyuldu. Take-off ve Mach 2’ye kadar ivmelenme için konvansiyonel bir afterburning turbojet olarak çalışırken, Mach 2 üzerinde sürekli kompresör bleed’i kullanarak afterburnere geçiyordu. Motorun seyir sırasındaki çalışma şekli, onu “bir turboramjet gibi davranan” bir motor olarak tanımlamaya neden oldu. Aynı zamanda, turbomachinery’nin tamamen bypass edildiğini yanlış bir şekilde tanımlayan ifadelerle bir turboramjet olarak da adlandırılmıştır.

Motorun performansı, CIA ve Hava Kuvvetleri’nin uzun yıllar boyunca görev gereksinimlerini karşılamış ve daha sonra NASA’nın dış yükleri (uçağın üstüne harici yükler taşıma) ile ilgili olarak hafifçe artırılmıştır, bu da daha yüksek uçak drag’ıyla başa çıkmak için daha fazla itme gerektirmiştir.

Başlıca Uygulamalar: Lockheed SR-71
İlk Çalıştırma: 1958
En yüksek LBF’ye sahip varyant: JT11-7 – 32800 lbf

Pratt & Whitney J75

Askeri kullanımda, J75 motoru Convair F-106 Delta Dart, Lockheed U-2 ve Republic F-105 Thunderchief uçaklarında kullanıldı. Ayrıca, Avro Canada CF-105 Arrow prototipi ve deneysel uçağında, Lockheed A-12, Martin P6M-2 SeaMaster, North American YF-107 ve Vought XF8U-3 Crusader III gibi uçaklarda da kullanıldı.

Pratt & Whitney JT3D turbofan motorunun ortaya çıkmasından önce, JT4A Boeing 707 ve Douglas DC-8 modellerinde güç kaynağı olarak kullanıldı. Orta menzilli Boeing 707-220 ve Douglas DC-8-20’de iyileştirilmiş saha performansı getirdi ve Boeing 707-320 ve Douglas DC-8-30’da interkıtasal menzil sağladı. 1959’un sonlarına kadar, P&W J75’in turbofan bir versiyonunu tanıtmayı düşünmüştü ve bu versiyon geçici olarak TF75 veya JT4D olarak adlandırılacaktı. Ancak, uçak endüstrisinden çok az ilgi gördüğü için bu varyant iptal edildi.

Başlıca Uygulamalar: Boeing 707 – Lockheed U-2
İlk Çalıştırma: 1955
En yüksek LBF’ye sahip varyant: J75P-19W-26500 lbf

Turbofan Motorları

Pratt & Whitney F119

Pratt & Whitney F119, şirketin PW5000 olarak belirlenen, Lockheed Martin F-22 Raptor uçağı için geliştirilen bir afterburning turbofan motordur. Motor, 35,000 lbf (156 kN) sınıfında itme sağlar ve afterburner olmadan sürekli süpersonik uçuş veya supercruise için tasarlanmıştır. F100 öncüsüne göre neredeyse %22 daha fazla itme sağlayan ve %40 daha az parça içeren F119, F-22’nin Mach 1.8’e kadar olan supercruise hızlarına ulaşmasını sağlar. F119’un nozulları, F-22’ye artırılmış manevra kabiliyeti sağlamak için pitch ekseni boyunca ±20°’ye kadar motor itmesini yönlendirebilen thrust vectoring özelliklerini içerir.

F119 aynı zamanda Joint Strike Fighter (JSF) tahrik sisteminin temelini oluşturur; bu sistemin varyantları Boeing X-32 ve Lockheed Martin X-35 konsept göstericilerini güçlendirir. X-35, JSF yarışmasını kazandı ve üretimdeki Lockheed Martin F-35 Lightning II uçağı, F119 türetilmiş bir motor olan Pratt & Whitney F135 tarafından güçlendirilmektedir ve 43,000 lbf (191 kN) itme üretebilir.

Başlıca Uygulamalar: Lockheed F-22
Üretim Sayısı: 507

Pratt & Whitney F135

Pratt & Whitney F135, Lockheed Martin F-35 Lightning II için geliştirilen bir afterburning turbofan motordur; bu, tek motorlu bir saldırı uçağıdır. İki varyantı bulunmaktadır: F-35A ve F-35C’de kullanılan Konvansiyonel Kalkış ve İniş (CTOL) varyantı ile F-35B’de kullanılan iki döngülü Kısa Kalkış Dikey İniş (STOVL) varyantı, bu varyant ön kaldırma vantilatörünü içerir. İlk üretim motorları 2009’da teslim edildi.

F-22 Raptor’da kullanılan Pratt & Whitney F119 motorundan geliştirilen F135, yaklaşık olarak 28,000 lbf (125 kN) itme üretir ve afterburner ile 43,000 lbf (191 kN) itme sağlar. F135, F-35’i güçlendirmek için General Electric/Rolls-Royce F136 ile rekabet etti.

Başlıca Uygulamalar: Lockheed F-35

Pratt & Whitney Canada PW300

Pratt & Whitney Canada PW300 serisi, Pratt & Whitney Canada tarafından özellikle iş jeti uygulamaları için geliştirilen bir turbofan jet motorları ailesidir.

PW 300 serisi, MTU iş birliğiyle geliştirilen bir motor serisidir.

PW305A: 20 kN ile 31 kN arasındaki çıkış itme kuvvetleri için esnek bir çekirdek tasarımına sahiptir. Üç aşamalı düşük basınç türbini tarafından tahrik edilen tek aşamalı fan, dört aşamalı eksenel tek aşamalı santrifüj yüksek basınçlı kompresörü süperler. İki aşamalı yüksek basınç türbini tarafından tahrik edilir. Tam Yetkili Sayısal Motor Kontrolü (FADEC) sistemine sahiptir.
PW307A: Dassault Falcon 7X için özel olarak geliştirilmiş yeni bir merkezi motorudur. 2005’te Transport Canada tarafından sertifikalandırılmıştır.
PW308A: Scaled Composites White Knight Two’nun güç kaynağı olarak seçilmiştir.

2015’te planlanmamış müdahaleler %85’ten 2017’de %20’ye düşerken, PW307’nin Pratt’ın dijital platformu sayesinde kullanılabilirliği arttı ve PW307 tarafından güçlendirilen Falcon 7X/8X’nin motor gönderim güvenilirliği %99.4’e ulaştı.

İlk Çalıştırma: 1988
En yüksek LBF’ye sahip varyant: PW308C – 7000lbf (Falcon 2000EX)
Uygulamalar:
Cessna Citation Latitude
Cessna Citation Sovereign
Dassault Falcon 2000EX/DX/LX
Dassault Falcon 7X
Fairchild Dornier 328JET
Fairchild Dornier 428JET
Gulfstream G200
Hawker 1000
Hawker 4000
Learjet 60
Learjet 85
Scaled Composites White Knight Two

Pratt & Whitney Canada PW800

Pratt & Whitney Canada PW800, Pratt & Whitney Canada tarafından üretilen, 10,000 ila 20,000 lbf (44 ila 89 kN) itme sınıfında bir dizi turbofan motordur. Bölgesel jet ve iş jeti pazarı için tasarlanmış olan dişlisiz PW800, daha büyük dişli PW1000G ile ortak bir çekirdeği paylaşır. İlk varyantlar, yeni Gulfstream G500/G600 uçaklarına güç sağlamak üzere 15 Şubat 2015’te sertifikalandırıldı. Daha sonra, 2021’de Dassault Falcon 6X için de sertifikalandırıldı.

İlk Çalıştırma: Nisan 2012
Uygulamalar:
Cessna Citation Columbus (iptal edildi)
Dassault Falcon 6X
Gulfstream G400
Gulfstream G500
Gulfstream G600

Pratt & Whitney PW4000

Pratt & Whitney PW4000, Pratt & Whitney tarafından JT9D’nin halefi olarak üretilen çift şaftlı, eksenel akışlı, yüksek bypaslı turbofan uçak motorlarının bir ailesidir. İlk kez Nisan 1984’te çalıştırıldı, Temmuz 1986’da FAA onayı aldı ve Haziran 1987’de tanıtıldı. İtme gücü 50,000 ile 99,040 lbf (222 ile 441 kN) arasında değişen bu motorlar, birçok geniş gövdeli uçakta kullanılmaktadır.

İlk Çalıştırma: 1984
Üretim Sayısı: 2.500 (2017)
Uygulamalar:
Airbus 300-600
Airbus A330
Boeing 747-400
Boeing 777

Pratt & Whitney, havacılık endüstrisine kattığı yenilikçi ve güvenilir çözümleriyle sektörde öne çıkan bir liderdir. Yıllar içinde geliştirdikleri çeşitli motor serileri ve teknolojik yenilikler, modern havacılık dünyasında önemli bir etki yaratmıştır. Şirketin mükemmeliyet odaklı yaklaşımı ve sürekli gelişen vizyonu, global ölçekte birçok havayolu şirketi ve uçak üreticisi tarafından tercih edilmesini sağlamıştır.

Pratt & Whitney, sadece motor üreticisi olarak değil, aynı zamanda sürdürülebilirlik, yakıt verimliliği ve çevresel etki konularında da öncü bir rol oynamaktadır. Havacılık endüstrisinin geleceğine şekil veren bu öncü firma, yüksek performanslı motorları ve çeşitli uygulamalara uygun çözümleriyle sektördeki başarılarına sürekli bir ivme kazandırmaktadır.

Pratt & Whitney’nin gelecekte de havacılık dünyasına yönlendireceği inovasyonlar ve çözümlerle dolu bir yolculuk bizleri bekliyor. Sektördeki lider konumunu koruyarak, havacılık endüstrisine katkıda bulunmaya devam edeceği kesindir. Büyük bir mirasa sahip olan Pratt & Whitney, geleceğe yönelik vizyonu ve kalite standartlarıyla havacılık dünyasında varlığını sürdürmeye devam edecektir.